Interview met Dr. Caroline Baan, epidemiologisch onderzoekster bij het RIVM

Diabetes en depressie blijkt een veelvoorkomende combinatie te zijn. Eén op de zes mensen met diabetes kampt namelijk met een depressie. Hoe zit het nu precies met oorzaak en gevolg?

 

"Dat weten we eigenlijk nog niet zo goed. In de literatuur worden er ruwweg drie wegen bewandeld. Ten eerste, je bent depressief en loopt daardoor een groter risico om diabetes te ontwikkelen. Ten tweede, je lijdt aan diabetes en hebt daardoor meer kans om depressief te raken. En ten derde, een combinatie van of wisselwerking tussen deze twee aandoeningen. Er leiden dus meerdere wegen naar Rome. Voor alle drie de opties bestaan aanwijzingen. Het kan ook patiëntafhankelijk zijn hoe de ziektes zich aandienen, bijvoorbeeld door genetische aanleg voor het een of het ander of door de leefomstandigheden."

Met een geschat aantal van 120.000 depressieve diabeten ontstaat er een aparte doelgroep binnen de groep van mensen met diabetes. Hoe bijzonder is dat?

"Afgezet tegen het algemene getal van 740.000 mensen met diabetes in Nederland is 120.000 een fors getal. Ook op het totale aantal van depressieven. Echter, we moeten niet vergeten dat ook andere chronisch zieken, zoals hartpatiënten en kankerpatiënten, een groter dan gemiddeld risico lopen om een depressie te ontwikkelen. In die zin is depressie niet specifiek voor diabetes maar is het een risicofactor bij tal van chronische aandoeningen."

Wat kan een depressie voor gevolgen hebben voor iemand met diabetes?

"De gevolgen van een depressie zijn vaak lastig aantoonbaar. Zeker is wel dat een depressie effect heeft op het zelfmanagement van de diabetespatiënt. Van depressieve mensen is bekend dat zij weinig fut hebben om goed voor zichzelf te zorgen; dat is voor mensen met diabetes niet anders. Vanwege het feit dat door een gebrek aan fut het zelfmanagement verwaarloosd wordt, krijgen diabeten met een depressie vaak last van een slechte glucose-instelling. Hierdoor lopen zij extra risico op cardiovasculair gebied (hoge bloeddruk, hoog cholesterolgehalte) en microvasculair gebied (ogen, nieren). Een slechtere glucose-instelling kan dus zorgen voor andere complicaties. Zeker op de lange termijn kan dat voor grote problemen zorgen. Overigens liggen deze complicaties ook bij diabeten zónder een depressie op de loer – mede daardoor is het moeilijk vast te stellen welke gevolgen een depressie specifiek heeft op (het verloop van) diabetes."

Zelfmanagement vormt een belangrijke pijler in leven met diabetes. Wat zou men kunnen doen om de schadelijke gevolgen van een depressie ten aanzien van de zelfzorg te beperken?

"Laat ik beginnen met te zeggen dat heel veel mensen niet onderkennen dat zij depressief zijn. Het hebben van diabetes brengt al zoveel klachten en fysiek ongemak met zich mee, dat er vaak geen tijd is of signalen zijn om met een arts of specialist over de gemoedstoestand of emoties te praten. Toch is dat wel belangrijk, want het onderkennen van een depressie opent de weg naar behandeling. En daar zijn zeker mogelijkheden toe. Medicatie, therapie en/of groepsgesprekken kunnen allemaal bijdragen aan het verhelpen van de depressie. Onderkennen is overigens niet alleen een taak van de patiënt zelf ("waaróm voel ik me steeds zo moe, lusteloos en somber?") maar ook van de hulpverlener. Zij zouden daar best wat meer alert op mogen zijn en van daaruit actie ondernemen. De glucose-instelling zou dus zeker niet het enige punt van aandacht mogen zijn in het consult van een diabetespatiënt."

Als we uitgaan van de veronderstelling dat mensen met diabetes meer kans lopen op een depressie, welke factoren spelen dan een rol bij het ontstaan van depressieve gevoelens?

"In het algemeen kun je stellen dat dit de momenten van overgang zijn. Met overgang bedoel ik dan het moment dat een patiënt overgaat van pillen naar insuline spuiten, dat is vaak erg ingrijpend. Ook het optreden van complicaties bij diabetes geeft een verzwaring van de ziektelast en daardoor meer kans op het ontstaan van een depressie. Overigens komen depressies, net als bij lichamelijk gezonde mensen, vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, en kunnen ook grote 'life events' - zoals verlies, echtscheiding, verhuizing - een ' trigger' vormen voor het ontwikkelen van depressies."

Concluderend kunnen we stellen dat nog niet wetenschappelijk bewezen is dat depressie een risicofactor is voor diabetes dan wel diabetes een risicofactor voor een depressie. Hetzelfde lijkt te gelden voor de relatie tussen een depressie en obesitas – ook zo'n kip-en-ei-vraagstuk. In de maatschappij wordt veel nadruk gelegd op een goede energiebalans als middel ter voorkoming van die negatieve wisselwerking. Hoe denkt u daarover?

"Van de relatie tussen depressie en obesitas weet ik vakmatig niet genoeg om deze vraag te beantwoorden. Ten aanzien van de relatie tussen depressie en diabetes zou ik geen directe link durven leggen tussen energiebalans en genezing. Toegegeven, van therapie, goede voeding en beweging kan iemand met een depressie opknappen. Toch zou ik een goede energiebalans meer als onderdeel van een pakket aan mogelijke oplossingen willen zien, dan als directe link. Kortom, we weten er gewoon nog te weinig van."